As guerreiras de A Palloza

Fai moitos anos desta historia, a mediados do século XIX España estaba comezando tarde o seu proceso de industrialización, o cal non se consolidaría ata o século XX.

A presenza de mulleres traballadoras na industria era escasa, se exceptuamos a industria téxtil e, por suposto a elaboración de tabacos, da cal trata a nosa historia.

A fábrica de tabacos que recibía  o nome de A Palloza, localizada na Coruña abriu no ano 1804, e contaba con cerca de 5000 traballadores dos cales, a maioría eran mulleres.

Estaban moi mal pagadas, cobraban arredor de tres ou catro duros ao mes, e a súa actividade era complementaria, un auxilio da economía familiar. Os primeiros conflitos, debido os baixos salarios tiveron lugar en 1831 e en 1854. A partir deste ano adquiren tendenzas luditas.  O ludismo foi un movemento encabezado por artesanos ingleses no século XIX, que protestó contra as novas máuinas que destruían empleo; a pesar de que este movemento foi sofocado pronto, expandiuse rápidamente por toda Europa e nesta fábrica de tabacos atoparíamos a primeira representación deste.

Para satisfacer unha crecente demanda, o traballo manual das cigarreiras comeza a facerse de forma mecánica. A resposta das traballadoras de A Palloza no ano 1857 é arremter contra os xefes, botar ao mar toda a producción e destruír as máquinas novas de picar o tabaco. Tamén as tiraron á ría, ademáis d emobles, libros de caixa, papeis e calquiera outra cousa que atoparon.

A verdade é que desoñeco que efecto inmediato tiveron estas accións, non sei se consegueron os despidos de modo automático ou se lograron o seu obxetivo de eliminar a mecanización e manter os seus postos de traballo. Se tiveron éxito, só podo dicir parabéns por loitar polo que consideran xusto, e que oxalá máis xente lles imitase; se polo contrario fracasaron é necesario recoñecer o mérito da súa loita xa que foron pioneiras nas loitas obreiras as cales quizais inspiraron ás sublevacións futuras do famoso movemento obeiro. Tamén destacar que a historia lles recordou, xa sexa a por exemplo na obra da novelista Emilia Pardo Bazán "La Tribuna" , na que describre minuciosamente as costumes do traballo das cigarreiras; ou na propia cidade da Coruña, por exemplo na "Calle de las Cigarreras" ou no edifico do Museo "Fábrica de Tabacos" nomeados así na súia honra.

Trátase da primeira de moitas loitas obreiras non só en Galicia senón en España, por iso merece o seu recoñecemento e un lugar na historia.

A guerra do fletán, o subnormal de Brian Tobin.

Bos días, nesta segunda entrada enfocada na Galicia rebelde, cambiamos Astano e as loitas obreiras por Canadá e un conflicto diplomático e case bélico entre Canadá e España, aínda que con protagonistas galegos.


Todo comeza no ano 1994, ano no que entra en vigor a definición da zona económica exclusiva, pasando a fronteira das augas propias dun país de 12 a 200 millas da costa. Numerosos pesquieros españoles (deles un 90% galegos) e portugueses, levaban máis de 200 anos acudindo aos caladoiros canadienses en busca de bacalao. Máis coa chegada desta nova lei, estes tiveron que reciclarse e cambiaron o bacalao polo fletán.

O fletán, trátase dun pescado de tamaño variable entre 3 e 56 kg, que habita no máis profundo das augas do Atlántico Norte, nas zonas de Canadá e Alaska. Tradicionalmente, este fora un pez discriminado e ignorado polos canadienses, pero ao ver que os extranxeiros comezaban a facer cartos coa explotación dun producto que eles consideraban que lles petertencía.

Foi o 9 de marzo de 1995, o día no que o goberno canadiense decide arrestar ao pesqueiro galego Estai que pescaba cerca das súas augas territoriales o fletán (segundo dicían os tripulantes, atopábanse a 220 millas da costa de Terranova, é dicir fóra da xurisdicción canadiense).

Brian Tobin, ministro de pesca canadiense, ordena o arresto do pesqueiro e ameaza a outros 19 barcos, baixo o pretexto de haber activado unha lei que permitiría a Canadá o arresto de aquilos pesqueiros que podieran estar levando a cabo algunha sobreexplotación de especies auctóctonas a pesar de estar practicando a pesca fóra do territorio legal canadiense. Vou facer un inciso na reconstrucción dos feitos, para anotar que Brian Tobin é un tremendo subnormal.

O gilipollas de Brian Tobin

Mentres que o Estai estaba sendo escoltado por patrulleiras cara á costa, e segundo din os mariñeiros non de maneira moi suave, Tobin xa estaba planeando unha nova ofensiva de bélicas proporcións. Este planeaba asediar aos demais pesqueiros con non poucas patrulleiras, algunha forza militar aérea.

Tanto o goberno español como a UE trataron de levar o conflicto pola vía pacífica e diplomática, pero Brian Tobin, facendo gala dos seus modales, clase e por suposto do seu grave retraso mental, decide facer caso omiso das protestas e se dirixe a Nova York (que non me acaba de entrar na cabeza porque foi alí) e fai unha roda de prensa onde mostra ao mundo as supostas infraccións do Estai: unah rede ilegal(que non pertencía a ese barco) e un peixe dun tamaño menor ao legal (que ademáis non era un fletán, se te vas queixar, polo menos documéntate un pouco antes).

Grazas ás actuacións diplomáticas, o Estai acaba sendo liberado xunto cos seus tripulantes, mencionar que o goberno canadiense requisoulles todas as toneladas de pescado que conseguiran legalmente, e segundo mencionan, estes entraron no barco e lles robaron todas as provisións de comida e bebida, así como algún obxeto persoal, #IlegalSegundoTobin #EleganciaCanadiense .

Mais o conflicto non rematou alí, nos sucesivos días a armada canadiense seguiu asediando aos pesqueiros galegos e portugueses que estaban TRABALLANDO LEGALMENTE, polo que o goberno de Felipe Gonzalez decide enviar 3 patrulleiras á fronteira coas augas de Canadá ( incrible, a marina española facendo algo útil). Tobin responde declarando a guerra a España, meténdome na mente do imbécil este, imaxino que pensou; vaia, que osadía dos españoles enviar 3 tristes callucos de guerra a vixilar aos barcos que fan o seu traballo sen ningunha ilegalidade, mellor lles bombardeamos.

Tras unha escalada na tensión entre España e Canadá, a declaración de guerra non se fai efectiva, xa que España acaba cedendo ante as exixencias canadienses. O cal podemos considerar un acerto, xa que a saber do nivel de posibilidades ante unha guerra frone unha potencia como Canadá, pero un erro xa que o que os pescadores galegos facían nunca foi ilegal de ningunha maneira, sería reclamar un dereito que lles pertencia a eles e Canadá non tiña dereito a meter os fuciños só porque os galegos souperan facer un negocio que os canadienses non.

A pesar da pasividade de España, Canadá acabou asinando un acordo coa UE, polo que os pescadores galegos aínda hoxe poden acudir a coller fletán, pero con unha gran baixada da cantidade permitida, xa que se pasou de capturar 40.000 toneladas ao ano antes de 1995, a 4.000 actualmente.

É un consuelo pensar que os pescadores galegos aínda poden seguir facendo pasta do fletán, non tanto coma antes, pero iso é mellor que nada. Pero mellora ao saber que Don Brian Tobin foi botado do poder político pouco tempo despois. Brian Tobin, dedicoche a ti estas palabras: eres un imbécil, habería que darche unha boa patada nos collós e outra nos dentes, e fódete na túa casa, mentres sacamos billetes das vosas augas.

Por último mencionar que case todo do que falei, o obtiven dun documental moi ben realizado que relata todo este suceso, se estivérades interesados nel, deixovolo aqí debaixo:

 Un saúdo.

A loita contra o veto de Astano

Boas, o tema a tratar nesta ocasión é a "Galicia rebelde" un tema interesante, pero que a priori semella limitado ou escaso, debido a ese tópico que existe de que Galicia é sumisa, máis iso no é así e hai numerosos exemplos ao longo de toda a historia que o proban.

Total, que me encontro eu o venres volvendo para casa despois de un esgotador día de clases, pensando que tería o fin de semana libre, nada que estudiar, nada que facer, dous preciosos días para o meu disfrute persoal, pero, entón doume conta que sí teño algo que facer, a entrada para o blog, pero sobre que facela, que hai sobre o cal eu poida falar, a miña busqueda durou pouco, xa que nese momento pasei xusto por diante do cartel que aínda está en San Valentín coa conta atrás para o fin do veto de Astano, o cal rematou hai unhas semanas.

O veto, o famoso veto do que tantas veces oín queixarse aos meus pais, tíos e avós ao longo dos anos,  que tantas penas provocou a numerosas familias e aos seus ingresos dende que eu teño memoria, pero que é exactamente este "veto" e cando arrancou esta situación tan famosa, polo menos en Fene e alredores ?

Corría o ano 1984,  coa chegada da democracia a territorio español 6 anos atrás, aínda que pasando por un fallido golpe de estado polo medio, o clima da ditadura comezaba a desaparecer, e a relación do país con Europa comezaba a mellorar. Tempo atrás Adolfo Suárez presentou unha demanda de adhesión á UE, pero a entrada do España nesa asociación estaba separada por unha serie de limitacións que eran necesarias cumplir, e unha de elas era capar industrias como a da construcción naval, que é a que a nós nos interesa.

A industria naval en España era unha das máis importantes naquel momento, focalizada principalmente nos asteleiros de Astano en Fene, o seu nivel de producción daba de comer a miles de familias por toda a ría de Ferrol e arredores e as cantidades de diñeiro que chegaron e entrar nesa empresa nos seus bós tempos eran superiores as de calqueira empresa galega.

Pero todo o bó remata, e España tiña que entrar na Unión Europea, e un dos requisitos era reducción da súa construcción naval, a cal comezou  coa exclusión a Astano do mercado civil, de maneira que só se podería centrar no mercado off-shore, é dicir  o da fabricación de plataformas petrolíferas.

A reacción dos traballadores non se fixo esperar, a UE lles ía costar a máis de un o seu posto de traballo, ata 20.000 persoas se movilizaron en Ferrol paara evitar ese inminente mal que se lles viña enriba. Deixovos aqui debaixo o folleto co que se informou ao persoal doutra manifestación, así como unha foto da mesma:

Moitas máis manifestacións sucederon ao longo dese ano como dos seguintes, o final disto xa o coñecemos, España entrou na Unión Europea, o veto seguiu adiante, con algunha que outra prolongación do mesmo. O sector naval quedou case desterrado e destrozado, pero iso significa que aquilos 20.000 que loitaron anos atrás non conseguiron nada? non exactamente.

As súas loitas foron recompenadas, a construcción quedou vetada pero ningún traballador foi despedido, ningún quedou na calle , e máis a maioría onde quedaron foron na casa, exact, moitos deles foron recompesados con prexubilacións moi prematuras nalgúns casos, sen mover un dedo seguiron cobrando cada mes, esa sería a parte boa.

Claro, pero toda esta movida como a vemos 30 anos despois? Xa, xa sei que o veto xa rematou e que a partir de agora Astano( agora Navantia) poderá volver a ser o que foi noutra época, pero sendo realistas cales son as posibilidades de que iso ocurra? poucas.

Un tras coñecer toda esta historia de loita entre os traballadores e esa España desexosa de entrar na UE, non pode evitar reflexionar entre as aptitudes de ambos bandos. O bando dos traballadores cesou nas súas protestas tras conseguir as vantaxes das xubliacións anticipadas, pero quizás pecaron de pensar no presente naquel momento, se seguisen loitando e se aliaran cos demais sectores que serían afectados pola UE quizais tiveran algunha posibilidade de evitar que España seguise adiante, e poder seguir mantendo aquel momento dulce que os asteleiros vivían, claro que isto só é mera especulación que fago desde o meu descoñecemento.

E pola parte de aquila España que perdía o cu por entrar na UE, pregúntome eu, porque ? que gran vantaxe tiña iso, estar "á altura" das potencias europeas? potenciar outros sectores como o turismo ? vale pareceme moi ben, pero é que a cambio diso estás a matar outros, moitos "guiris" irán a Benidorm pero moitos quedarán sen traballo no naval, e non só no naval, tamén na industria dos lácteos por exemplo. 

Estas últimas líneas son tan só un par de idas de olla miñas as que lle faltan moita información como para dar unha opinión realmente sólida e con fundamento, pero isto é o que me veo capacitado para dicir.

Por último celebrar o fin do veto, e esperar que o negocio se chegue a recuperar, aínda que o veo moi difícil, nunca se debe dicir nunca.

                                                                                                                                 Un saúdo.

Xaquín Marín: debuxante,humorista, caricaturista e ilustrador

Cando servidor colle un exemplar do xornal La Voz de Galicia, o comeza polo final, buscando a sección de deportes, buscando a ver que din eses corvos do meu Dépor, pero antes de chegar alí e de enfadarme polo 4 que lle dan a Laure todalas semanas, fago unha parada na folla de pasatempos; non, non é polos sudokus nin polos crucigramas, senón por ver o debuxo de turno de Xaquín Marín.

Xaquín Marín é probablemente o debuxante galego máis destacado. Naceu en Ferrol o 10 de outubro de 1943. A súa traxectoria é amplísima, contribuíndo principalmente con tiras cómicas onde describe a actualidade con un sentido do humor único. A súa obra figurou nas páxinas de numerosos xornais galegos, españoles e incluso do extranxeiro, algúns deles son: El Ideal Gallego, Teima, Le Telegramme, Hermano Lobo.... e un longo etc.

Máis non só se limita á isto a súa obra, tamén publicou unha gran variedade de por comics por expemplo: Ratas, Das Capital e H2Oil, entre outros.

Tamén ten unha grande cantidade de albums publicados dende o seu debut con 2 viaxes en 1976 en compañia de Raimundo Patiño, ata As Dúas Viaxes en 2010, son máis de 10 os seus recopilatorios de banda deseñada e humor gráfico.

Quizás a súa maior obra é o Museo do Humor de Fene que el promoveu e dirixiu ata a súa xubilación en 2010, este museo é único de Europa centrado no humor gráfico tanto galego como internacional, contén máis de 3000 orixinais de gran cantidade de autores. Tamén dende este mesmo museo Xaquín dirixiu a publicación da revista trimestral Sapoconcho dende o 1994 ata o 2000 contando con 19 números máis 2 especiais.

A súa contribución non remata aquí, tamén foi membro fundador de FECO España, organización de debuxantes de humor creada no 1992 que ten como obxetivo de agrupar, potenciar, defender e valorar o debuxo de humor, e membro da Academia de Humor de Pozuelo de Madrid. O seu palmarés é enorme, son moitas as distincións que recibiu recoñecendo a súa carreira e a súa labor, tales como o Premio Galicia de Periodismo, ( en 3 ocasións ) o premio ao Gallego do Ano en 1997, a Vieira do humor en 1983 e mesmo recoñecementos internacionais como o 1º premio bienal de Gravobo en Bulgaria.

Para rematar, deixovos aquí debaixo algunha mostra das súas viñetas nas que fai gala de seu sentido do humor tan especial e encantador, así como a que realizou recentemente tras o atentado yihadista que tivo lugar en París homenaxeando a Charlie Hebdo.

Un Saúdo.

Os mestres do Pataca `n Roll

Despois de un intento fallido de abordar a temática teatral, pásome á múscia e  me dispoño a falarvos dun grupo que descubrín de pura casualidade, xa que cando andaba buscando algún tema que comentar os vin nunha miniatura do Youtube na esquina da miña pantalla, chamoume a atención o seu nome e as súas pintas, son Os Vacalouras, un grupo musical formado por 4 rapaces de Teis, teñen unha curta traxectoria, (comezaron no ano 2007) pero un estilo único.

Son os inventores do que eles chaman o Pataca `n Roll, cunhas letras cheas de inventiva feitas para rir, (como pode indicar o nome do xénero) fan como unha parodia pero á vez se mostran orgullosos dese tópico que hai fronte aos galegos de que son xente de campo, brutos e incultos. Nas súas letras son frecuentes palabras como pirola, carallo e outras palabras tan tipical galician, ou as adaptacións ao galego de palabras inglesas como "party hard" a "party jard" coas que lle dan un toque humorístico ao seu traballo.

E que, con estas pintas que levan, que pode fallar ? xa eles de por sí transmiten un bo rollo, unha locura e un bizarrismo que ante o que só se pode levantarse un para aplaudir. Bueno, como non se pode falar de música  sen escoitala, deixóvos aqui debaixo o videoclip do seu  tema A Desbrozadora (e que xa o título é espectacular), espero que vos guste:

Isto tan só e a punta do iceberg, sen ter un repertorio moi longo teñen un bo puñado de temas que son tamén moi disfrutables como por exemplo, Trillei a Pirola coa tapa do vater (outro título espectacular), entre outros moitos,

Vai pouco tempo, estrearon un novo Ep, chamado "Eres punki i non o sabes" o cal recomendo encarecidamente dende aqui.

Como final, agradecer o bo rato que me fixeron pasar Os Vacalouras, e dexexar que estén de volta pronto con máis temazos.

Un Saudo.

Sempre Xonxa, 3 vidas en 4 episodios.

ARGUMENTO: Sempre Xonxa é un filme sobre as consecuencias emocionais da emigración. Dous nenos, Pancho e Birutas que viven placidamente na mesma aldea están platonicamente namorados de Xonxa. Pero un dos rapaces, O Birutas, ten que emigrar deixando a Xonxa e a Pancho na aldea. Cando O Birutas regresa da emigración, convertido nun home rico, Xonxa xa está casada con Pancho.

Sempre Xonxa, película do ano 1989, dirixida por Chano Piñeiro e protagonizada por Uxía Blanco  (Xonxa), Miguel Ínsua (Birutas) e Xavier R. Lourido (Pancho).

Antes de comezar a falar de todo o despliegue da trama da película e empezar a comentar as diferentes anotacións que fixen mentres veía a mesma, teño que dicir que antes de vela eu non sabía nada de esta película, non como hoxe en día que cando un vai ao cine xa entre os trailers e xente que xa a viu xa sabes media película, e  é máis difícil que te sorprenda; tamén é certo que ía coas expectativas baixas ante a longametraxe, por tratarse dunha obra antiga a cal o paso do tempo lle puido facer mal.

A partir de aquí se mencionarán puntos clave da trama, así que se non viste a película e tes intención de vela, non sigas lendo.

A historia divídese en 4 partes, e cada unha corresponde ás diferentes etapas da vida dunha persoa, comeza no ano 1947  coa infancia dos protagonistas nun ambiente rural moi ben recreado, no que prima a inocencia, a sencillez, e a  alegría propia da infancia, xunto con algunha escena cómica, co obxetivo de resaltar esta parte tan feliz da vida. Durante este episodio se presentarán aos 3 personaxes sobre os cales xirará a acción, pero aínda non queda claro de que maneira sucederá todo.

O Caladiño (Miguel Casteleiro), quen aportará a vertente cómica á cinta.

Entón ten lugar un brusco salto temporal, de uns 10 anos (aínda que en ningún momento o especifican, cousa que se solucionaría con un simple rótulo de: X anos despois.). Chegamos á adolescencia dos personaxes e ao primeiro punto de inflexión, Birutas lle confesa o seu amor a Xonxa, pero este ten que emigrar cara América e lle pide a ela que lle espere. Pero durante a ausencia de Birutas, Xonxa acaba por namorarse de Pancho e casando con el, e que en ningún momento Xonxa lle asegura ao outro que lle vai esperar.

A esquerda, Miguel Ínsua (Birutas), a dereita Uxía Blanco (Xonxa)

Avanzamos uns 10 anos máis no tempo (supoñamos, porque seguen sen especificalo). Estamos nos carnavais, e nos enteramos de que Xonxa e Pancho tiveron unha nena á que chaman Xonxiña; todo e alegría e costumismo como o da primeira etapa, pero, de pronto aparece un home con roupas e coche que non teñen pinta de ser moi baratos. Trátase do Birutas, quen volveu rico da súa emigración e ven a por Xonxa, quen o esperou por todos este anos. Pero, se leva a decepción do matrimonio de Xonxa. 

Birutas, quen ata este momento poderíamos considerar o heroe da película, e quen apoiábamos na súa busqueda do amor, comeza a volverse tolo e a facer algunhas accións co obxetivo de conseguir a Xonxa, que o acabarán convertindo no malo da historia. Accións como enganar a Pancho para emigrar a América o forzar a Xonxa ata o punto de que ela non sepa de cal dos dous homes está embarazada.

Chegamos ao último salto no tempo, os protagonistas xa están cerca da terceira idade, Pancho xa regresou da emigración e os seus fillos xa son maiores. Pero Birutas volve a entrar en escena, e tras intentar matar a un dos amigos de Xonxa (o alcumado O Caladiño, o cal aparece durante toda a película cun obxetivo de distracción cómica pero sen chegar a ter unha grande importancia na trama), Xonxa a punto está de matar a Birutas, máis non o fai, pero cando Pancho se entera o comeza a buscar polo pobo co machado na mano decidido a acabar coa vida deste. A película termina co Birutas intentando suicidarse pero sendo salvado polo outros ( os cales, parecen olvidar de repente as gañas de matalo). Pasamos aos créditos, a odisea remata sen un final específico, a confrontación entre Pancho e Birutas non chega, ese é o premio ao espectador.

Se ben é certo que é unha película moi ben estrucutarada, que no seu tempo abriu a veda á realización de moitas máis películas en galego, ten algúns puntos nos que hai que darlle algún tirón de orellas, como que algúns personaxes como O Caladiño non cambian de aspecto co tempo, o pobo non sofre ningún cambio en 40 anos de acción, tamén ao longo de toda a cinta son frecuentes as escenas en silencio amosando as paisaxes, ou da vida no mundo rural, que poden axudar a introducir máis ao espectador no ambiente, pero  é un recurso do que se chega a abusar e ao final deixa a sensación de que se utiliza para prolongar a duración da película. Como última queixa, dicir que o final ademáis de ser insatisfactorio, deixa preguntas sin responder, como cal é o pai do segundo fillo de Xonxa.

En liñas xerais, a película sen presentar un argumento moi novidoso, a técnica narrativa dos salros temporais é a metáfora desta coas estacións e as etapas da vida, dalle un punto moi positivo á historia, o producto é bó, máis as escenas innecesarias restanlle brillantez a unha historia que contada en 20 minutos menos deixaría un mellor sabor de boca. Na miña opinión Sempre Xonxa é unha película que sen chegar a ser unha obra mestra, é bastante entretida.

As escolas de indianos no concello de Fene

Neste últimos días, no local social de Limodre ( parroquia do concello de Fene ) tivo lugar unha exposición titulada Luces de Alén Mar, a cal recollía numerosa infromación sobre as escolas de indianos repartidas por toda a xeografía galega.

Na Galicia de finais do século XIX e principios do XX, a emigración deixou a súa pegada en numerosos aspectos da sociedade do momento. Entre 1881 e 1938 ata un millón e medio de persoas saíron cara América.

Tras ser conscientes estes emigrantes da necesidade da formación intelectual nos seus traballos por terras americanas, comezaron a destinar as súas aportacións económicas á construcción de centros educativos. Son moitas as construccións de este tipo as que podemos atopar por toda Galicia, mai eu voume centrar nas que se atopan na miña zona, no concello de Fene.

O propio local onde estaba situada a exposición foi noutro tempo unha escola, escola construída grazas ao empeño de D.Juan Varela Grande, emigrante da parroquia en Cuba, quen liderou a un grupo dos seus paisanos para recaudar fondos que enviaron á súa terra natal

Este é o aspecto actual de dita escola, agora convertida en local social.

E este o que tiña no ano 1977, cando funcionaba como escola de educación infantil e primaria.



Esta non é a única escola indiana de Fene, hai outra máis situada na propia parroquia de Fene, na zona de Chamoso, É o Edificio do Grupo Escolar Concepción Arenal (non sei se vos soará o nome), o cal foi construído no ano 1916, e que hoxe en día xa non serve como escola, pero utilízase como local para actividades extraescolares.

Ambas arquitecturas son do mesmo estilo, estilo colonial español.

Trátase dun estilo que xurdiu nas primeiras colonias españolas nas Américas e nas Illas Filipinas. Xorde da combinación de influencias nativas americanas e árabes, cunha interpretación extremadamente expresiva do churrigueresco (estilo arquitectónico español da etapa barroca, que chegou ata América, onde tivo gran éxito, especialmente en países como México), que podería explicar a variedade e intensidade do barroco nas colonias americanas de España. Entre as principais características do estilo destacan, os pisos de terracota, o uso de arcos de medio punto nas galerías, as pardes blancas e os nichos profundos para portas e ventanas


Grazas a estas construccións promovidas dende o outro lado do charco, toda unha xeración galega puido aprender a ler, escribir, entre outras cousas hoxe en día tan básicas. Quizáis grazas a este grupo de pioneiros é polo que hoxe podemos falar dunha Galicia culta. Estas arquitecturas, a  parte de ser obras de arte por si mesmas, tamén axudaron a formar aos que nun futuro serían os expoñentes das diferentes artes en Galicia.